Catalogue et commandes en ligne (paiement sécurisé, VISA ou MASTERCARD uniquement)

Revues disponibles par abonnement

Annales scientifiques de l'ENS

Astérisque

Bulletin de la SMF

Mémoires de la SMF

Panoramas et Synthèses

Revue d'Histoire des Mathématiques

Gazette des Mathématiciens

Séries de livres

Astérisque

Cours Spécialisés

Documents Mathématiques

Mémoires de la SMF

Panoramas et Synthèses

Séminaires et Congrès

SMF/AMS Texts and Monographs

La Série T

Fascicules « Journée Annuelle »

Autres livres

Donald E. Knuth - traductions françaises

Rééditions du Séminaire Nicolas Bourbaki

Rééditions des Œuvres de Jean Leray

Revue de l'Institut Elie Cartan

Editions électroniques

Annales scientifiques de l'ENS

Bulletin de la SMF

Revue d'Histoire des Mathématiques

Journal de la SFdS

Séminaires et Congrès

Plus d'information / Abonnement

Publications grand public

L'explosion des mathématiques (smf.emath.fr)

Zoom sur les métiers des maths (smf.emath.fr)

Où en sont les mathématiques ?

La Série T

Pour les auteurs

Soumission des manuscrits

Formats et documentation

Plus d'info

Planning des parutions

Liste de diffusion électronique (smf.emath.fr)

Information pour les libraires et diffuseurs (smf.emath.fr)

Publications de la SMF
fr en

Revue d'Histoire des Mathématiques

Présentation de la publication

Parutions

Dernières parutions

Prochaines parutions

Comité de rédaction / Secrétariat

Planning des parutions

Volume :

Faire une recherche


Catalogue & commande

Abonnements

Revue d'histoire des mathématiques - Parutions - 16 (2010) 1-62

Parutions < 16

Savoir manier les instruments : la géométrie dans les écrits italiens d'architecture (1545-1570)
Samuel Gessner
Revue d'histoire des mathématiques 16, fascicule 1 (2010), 1-62

Télécharger cet article : Fichier PDF

Résumé :
Cet article est consacré à la géométrie véhiculée par les écrits d'architecture, en particulier les écrits italiens de la seconde moité du xvie siècle. Il explore le rôle central attribué aux instruments dans cette géométrie. De quelle façon s'insère-t-elle dans les multiples traditions mathématiques de la même époque ? Elle se nourrit de fait à la fois d'apports de la tradition savante, de celle des abacistes et de la géométrie pratique. On s'attachera à mettre en évidence, dans les propositions concernant les constructions géométriques, l'alliage entre la structure d'exposition empruntée au mode euclidien et les instructions concernant la manipulation d'instruments. Les écrits considérés tendent aussi à élargir, au-delà de la règle et du compas, l'arsenal des instruments utilisés pour les opérations géométriques. Cette tendance apparaît comme un trait commun aux œuvres de Pietro Cataneo, Sebastiano Serlio, Giuseppe Salviati et Daniele Barbaro, alors qu'elles sont de formes et statuts très divers. Elles partagent avec les géométries pratiques de l'époque une conception sous-jacente : celle d'une géométrie entendue comme science qui concerne le maniement d'instruments mathématiques. Néanmoins, les techniques d'écriture adoptées par les auteurs sont empruntées tantôt à la tradition érudite, tantôt aux mathématiques pratiques.

Mots-clefs : Géométrie pratique, instruments mathématiques, architecture

Abstract:
Knowing how to handle instruments: geometry in Italian writings on architecture (1545–1570)
This article explores a feature of the geometry conveyed by architectural writings, in particular by Italian writings of the second half of the 16th century: namely the fact that mathematical instruments play a central role in it. How is this geometry to be placed as compared to the multiple mathematical traditions of the same period? It draws in fact simultaneously from the scholarly and the abaco tradition as well as from literature on practical geometry. In this respect, in order to present geometrical constructions, these writings create an alloy from the ``Euclidean'' enunciation structure and the instruction sequence about how to manipulate instruments. In addition, the writings under scrutiny tend to expand, beyond the ruler and the compass, the arsenal of instruments used in geometrical operations. While being quite different in regard of format and status, the works by Pietro Cataneo, Sebastiano Serlio, Giuseppe Salviati, and Daniele Barbaro seem to share this tendency as a common trait. These features taken together, as will be argued, express the underlying understanding of geometry as a science dealing with the use of mathematical instruments, an understanding that can also be found in practical geometries of the period. Nevertheless, the writing technique used by these authors adopts approaches from the scholarly tradition as well as from the literature on practical mathematics.

Keywords: Practical geometry, mathematical instruments, architecture

Class. math. : 01A40, 51-03, 00A06, 51M04, 51M15, 65S05


ISSN : 1262-022X
Publié avec le concours de : Centre National de la Recherche Scientifique

Bibliographie:

1
Alberti, Leon Battista
L'architettura di Leonbatista Alberti tradotta in lingua Fiorentina da Cosimo Bartoli Gentil'huomo Accademico Fiorentino. Con la aggiunta de Disegni
Lorenzo Torrentino, 1550 2e édition Venise, Francesco Franceschi, 1565
2
Alberti, Leon Battista
Della Statua, dans Opuscoli morali Di Leon Battista Alberti Gentil'huomo Fiorentino : Ne' quali si contengono molti ammaestramenti, necessarij al uiuer de l'Huomo, cos posto in dignità, come priuato
Francesco Franceschi Sanese, 1568 p. 290–305
3
Alberti, Leon Battista
Descriptio Urbis Romae, dans Leonis Baptistae Alberti Opera inedita et pauca separatim impressa
J. C. Sansoni, 1890
4
Alberti, Leon Battista
Descriptio urbis Romae (édition critique, traduction et commentaire Martine Furno et Mario Carpo)
Droz, 2000
5
Andersen, Kristi
The geometry of an art: the history of the mathematical theory of perspective from Alberti to Monge
Springer, 2007
6
Barbaro, Daniele
I dieci libri dell'architettura di M Vitruvio tradutti commentati da Monsignor Barbaro eletto patriarca d'Aquileggia
Francesco Marcolini, 1556
7
Barbaro, Daniele
I dieci libri dell'architettura di M Vitruvio tradotti commentati da Mons. Daniel Barbaro eletto Patriarca d'Aquileia, da lui reveduti ampliati; hora in piu commoda forma ridotti
Francesco de' Franceschi Senese, Giovanni Chrieger Alemano Compagni, 1567 Fac-similé, avec un essai de Manfredo Tafuri, et une étude de Manuela Morresi, Milan : Il Polifilo, 1987
8
Barbaro, Daniele
M. Vitruvii Pollionis de Architectura libri decem, cum commentariis Danielis Barbari, electi Patriarchae Aquileiensis multis aedificiorum, horologiorum et machinarum descriptionibus et figuris, una cum indicibus copiosis, auctis et illustratis
Francesco de' Franceschi Senese, Giovanni Chrieger Alemano Compagni, 1567
9
Barozzi, Francesco
Procli Diadochi lycii philosophi platonici a mathematici probatissimi in primum euclidis Elementorum librum commentariorum ad universam mathematicam disciplinam principium eruditionis tradentium Libri IIII a Francisco Barocio patritio Veneto summa opera, cura, ac diligentia cunctis mendis expurgati : scholiis, figuris, quae in graeco codice omnes desiderabantur aucti : primùm iam Romanae linguae venustate donati, nunc recèns editi
Gratiosus Perchacinus, 1560
10
Barozzi, Francesco
Admirandum illud geometricum problema tredecim modis demonstratum, quod docet duas lineas in eodem plano designare, quae nunquam inuicem coincidant, etiam si in infinitum protrahantur: quantò longiùs producentur, tantò sibi inuicem propiores euadant
Gratiosus Perchacinus, sumptibus Io. Baptistae Fantini Patauini, 1586
11
Bartoli, Cosimo
Del modo di misurare le distanze, le superficie, i corpi, le piante, le provincie, le prospettive, tutte le altre cose terrene [...] secondo le vere regole di Euclide
Franceschi, 1564
12
Belli, Silvio
Libro del misurar con la vista [...] nel quale s'insegna, senza travagliar con numeri, a misurar facilißimamente le distantie, l'altezze, e le profondità con il Quadrato Geometrico, e con altri stromenti, de' quali in ogni luogo quasi in un subito si puo provedere
Domenico de' Nicolini, 1565 éditions suivantes également à Venise, mais chez Giordano Ziletti en 1566 et 1569
13
Benedetti, Giovanni Battista
Noui instrumenti conoidali, ad praxim sciothericam maximè necessarij descriptio et usus, dans De gnomonum umbrarumque solarium usu (De re gnomonica)
Nicolaus Beuilaqua, 1574 p. 115vo – 123ro
14
Bertano, Giovanni Battista
Gli oscuri e difficili passi dell'opera Ionica di Vitruvio di latino in volgare et alla chiara inteligentia tradotti, et con sue figure a luochi suoi
Venturino Ruffinello, 1558
15
Biermann, Veronica and Grönert, Alexander and Jobst, Christoph and Stewering, Roswitha
Théorie de l'architecture de la Renaissance à nos jours, 117 traités présentés dans 89 études
Taschen, 2003
16
Borrel, Jean
Ad problema cubi duplicandi inuentum prius et posterius, dans Io[annis] Buteonis Delphinatici Opera geometrica
Thomas Bertellus, 1554 p.  59–67
17
Brahe, Tycho
Astronomiae instauratae mechanica
Philipp van Ohr, 1598
18
Camerota, Filippo
La prospettiva del Rinascimento : arte, architettura, scienza
Electa, 2006
19
Camesasca, Ettore and Piazza, Giovanni M.
Raffaello : gli scritti. Lettere, firme, sonetti, saggi tecnici e teorici
Biblioteca universale Rizzoli, 1994
20
Cataneo, Pietro
L'architettura di Pietro Cataneo, senese, Alla quale, oltre al essere stati dall'istesso autore rivisti, meglio ordinati et di diversi desegni e discorsi arricchiti i primi quattro libri per l'adietro stampati, Sono aggiunti di più il Quinto, Sesto, Settimo, e Ottavo libro
Aldo, 1567
21
Cataneo, Pietro
Pietro Cataneo, Giacomo Barozzi da Vignola, Trattati, con l'aggiunta degli scritti di architettura di Alvise Cornaro, Francesco Giorgi, Claudo Tolomei, Giangiorgio Trissino, Giorgio Vasari
Il Polifilo, 1985
22
Clagett, Marshall
Part III, The medieval Archimedes in the Renaissance, 1450–1565
in Archimedes in the Middle Ages. Vol. 3, The Fate of the medieval Archimedes 1300 to 1565
(1978) 297–1246
23
Danti, Egnatio
Le scienze matematiche ridotte in tavole
Compagnia della Stampa, 1577
24
DBI
Dizionario Biografico degli Italiani (1960–)
Istituto della Enciclopedia Italiana, 1961
25
Decio, Gioseffi
Edizioni a stampa veneziane di trattati di prospettiva nel corso del '500
in Trattati di prospettiva architettura militare, idraulica ed altre discipline
(1985)
26
Decio, Gioseffi
Introduzione alla prospettiva di Sebastiano Serlio
in Sebastiano Serlio, Sesto seminario internazionale di storia dell'architettura, Vicenza 31 agosto – 4 settembre 1987
(1989) 126–131
27
de Rojas, Ioannes
Commentariorum in Astrolabium quod planisphaerium vocant, libri sex nunc primum in lucem editi
Paris, 1550 écrits env. 1546
28
Descartes, René
Discours de la méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences, plus la dioptrique, les météores et la géométrie [...]
Jan Maire, 1637
29
di Giorgio di Martino, Francesco Maurizio
Trattati di architettura ingegneria e arte militare
Il Polifilo, 1967 écrit entre 1482 et 1486
30
Docci, Mario and Maestri, Diego
Il rilevamento architettonico, storia metodi e disegno
Laterza, 1984
31
Dürer, Albrecht
Underweysung der Messung mit dem Zyrkel und Richtscheyt, in Linien, Ebenen, und ganzen Corporen
H. Formschneyder, 1525
32
Dürer, Albrecht
Albertus Durerus nurembergensis pictor huius aetatis celeberrimus, versus è Germanica lingua in Latinam, Pictoribus, Fabris aerariis ac lignariis, Lapicidis, Statuariis, et universis demùm qui circino, gnomone, libella, aut alioqui certam mensuram opera sua examinant prope necessarius, adeo exacte, Quatuor his suarum Institutionum Geometricarum libris, lineas, superficies et solida corpora tractavit, ad hibitis designationibus ad eam rem accommodissimis
Christianum Wechelum, 1532
33
Dürer, Albrecht
Ré-édition de Durer1525
1538
34
Edgerton, Samuel Y.
The Renaissance rediscovery of linear perspective
Basic Books Inc., 1975
35
Euclided'Alexandrie
Contenta. Euclidis Megarensis Geometricorum eleme[n]torum libri XV. Campani galli tra[n]salpini in eosdem co[m]mentariorum libri XV. Theonis Alexandrini Bartholomeo Zamberto Veneto interprete, in tredecim priores, commentariorum libri XIII. Hypsiclis Alexa[n]drini in duos posteriores, eode[m] Bartholamaeo Zamberto Veneto interprete, comme[n]tariorum libri II. [...]
Henri Estienne, 1510
36
Euclided'Alexandrie
Les Éléments, traduction et commentaire par B. Vitrac
PUF, 1990–2001 4 vols.
37
Federici Vescovini, Graziella
L'inserimento della perspectiva tra le arti del quadrivio
in dans Arts libéraux et philosophie au Moyen Âge : actes du IVe congrès international de philosophie médiévale, Université de Montréal, Montréal, Canada, 27 août – 2 septembre 1967, Institut d'études médiévales Montréal ed.
(1969) 969–974
38
Feliciano da Lazesio, Francesco
Libro di Arithmetica Geometria speculatiua praticale: composto per maestro Francesco Feliciano da Lazesio Veronese, Intitulato Scala Grimaldelli : novamente stampato
Francesco di Leno, 1563 première édition en 1527
39
Field, Judith Veronica
The invention of infinity : Mathematics and Art in the Renaissance
Oxford Univ. Press, 1997
40
Finé, Oronce
Orontii Finaei Delphinatis [...] Quadratura circuli [...] demonstrata [...]
apud S. Colinaeum, 1544
41
Franci, Raffaella and Toti Rigatelli, Laura
La trattatistica matematica del Rinascimento senese
Atti Accademia dei Fisiocritici di Siena 13 (1981) 1–71
42
Gabbey, Alan
Between ars and philosophia naturalis : reflections on the historiography of early modern mechanics
in Renaissance and Revolution. Humanists, scholars, craftsmen and natural philosophers in early modern Europe
(1993) 133–145
43
GemmaFrisius
Libellus de locorum describendorum ratione, et de eorum distantiis inueniendis, nunquam antehac visus
in Cosmographia Petri Apiani, per Gemmam Frisium apud Louanienses Medicum Mathematicum insignem, iam demum ab omnibus vindicata mendis, ac nonnullis quoque locis aucta, figurisque novis illustrata: additis eiusdem argumenti libellis ipsius Gemmae Frisii
(1551) Libellus daté de 1533
44
GemmaFrisius
De radio astronomico et geometrico liber in quo multa quae ad geographia[m], opticam, geometriam astronomiam utiliss. sunt, demonstrantur [...]
Greg. Bontius, 1545
45
Gessner, Samuel
Le per numero et le per linea dans les écrits d'architecture du cinquecento
Scholion 3 (2004) 61–81
46
Gessner, Samuel
Proportions et géométrie : Les mathématiques dans les écrits d'architecture de Serlio Barbaro et Cataneo
à paratre dans Bollettino di Storia delle Scienze Matematiche
47
Heath, Thomas
A history of Greek mathematics. I. From Thales to Euclid
Clarendon Press, 1921 ré-impression par Dover, New York en 1981
48
Johnston, Stephen Andrew
Making mathematical practice. Gentlemen, practitioners and artisans in Elizabethan England
Thèse, St. John's College, Cambridge (1994)
49
Kemp, Martin
The Science of Art : Optical Themes in Western Art from Brunelleschi to Seurat
Yale Univ. Press, 1990
50
Kitao, T. Kaori
Prejudice in perspective: a study of Vignola's perspective treatise
The Art Bulletin 44 (1962) 173–194
51
The Architect : chapters in the history of the profession
Oxford Univ. Press, 1977
52
Kruft, Hanno-Walter
Geschichte der Architekturtheorie, von der Antike bis zur Gegenwart
C. H. Beck, 1985
53
Labacco, Antonio
Libro d'Antonio Labacco appartenente all'Architettura nel qual si figurano alcune notabili antiquita di Roma
[Antonio Blado], 1552 Rome, in casa nostra, 1559
54
Lanteri, Giacomo
Due dialoghi [...] ne quali s'introduce messer Girolamo Catanio Novares, et messer Francesco Trevisi ingegnero Veronese, con un giovene Bresciano, a ragionare del modo di disegnare le piante delle fortezze secondo Euclide ; et del modo di comporre i modelli et di torre in disegno le piante delle città
Vincenzo Valgrisi, Baldessar Costantini, 1557
55
Lorber, Maurizio
I primi due libri di Sebastiano Serlio. Dalla struttura ipotetico-deduttiva alla struttura pragmatica
in Sebastiano Serlio, Sesto seminario internazionale di storia dell'architettura, Vicenza 31 agosto – 4 settembre 1987
(1989) 113–125
56
McTavish, David
Giuseppe Porta called Salviati
Garland Pub, Taylor Francis, Inc., 1981
57
Napolitani, Pier Daniele
Metodo e statica in Valerio, con edizione di due opere giovanili
Bulletino di storia delle scienze matematiche 2 (1982) 3–173
58
Netz, Reviel
The shaping of deduction in Greek mathematics, A study in cognitive history
Cambridge Univ. Press, 1999
59
Nudi, Giacinto
Pietro Cataneo trattatista d'architettura del Cinquecento
Marchi Bertolli, 1968
60
Nunes, Pedro
De erratis Orontii Finaei
João Barreira, João Álvares, 1546
61
Peiffer, Jeanne
Dürers Geometrie als Propädeutik zur Kunst
in Wissenschaft, Technik, Kunst, Interpretationen, Strukturen, Wechselwirkungen
(1997) 89–103
62
Peurbach, Georg Aunpekh de
Quadratum geometricum praeclarissimi mathematici Georgii Burbachii
Joannes Stuchs, 1516
63
Peurbach, Georg Aunpekh de
Libellus [...] de quadrato geometrico
in Scripta
(1544)
64
Peverone di Cuneo, Giovanni Francesco
Due breui e facili trattati, il primo d'Arithmetica, l'altro di Geometria, ne iquali si contengono alcune cose nuoue piaceuoli è utili, si à gentilhuomini come artegiani
Jean de Tournes, 1558
65
Población, Juan Martn
Ioannis Martini Poblacion de usu astrolabi compendium
Henri Estienne, ca. 1520
66
Raynaud, Dominique
Le traceé continu des sections coniques à la Renaissance : applications optico-perspectives, héritage de la tradition mathématique arabe
Arabic Sciences and Philosophy 17 (2007) 299–345
67
Reisch, Gregor
Margarita philosophica totius philosophiae Rationalis, Naturalis Moralis principia dialogice duodecim libris complectens
(1504)
68
Rose, Paul Lawrence
The origins of the proportional compass from Mordente to Galileo
Physis 10 (1968) 53–69
69
Rusconi, Giovanni Antonio
Della Architettura di Giovanni Antonio Rusconi, con centosessanta figure dissegnate dal medesimo, secondo i precetti di Vitruvio, e con chiarezza e brevità dichiarate libri dieci
i Giolti, 1590 écrit env. en 1550
70
Salvemini, Francesca
La visione e il suo doppio. La prospettiva tra arte e scienza
Laterza, 1990
71
Salviati, Giuseppe Porta, dit Salviati
Regola di far perfettamente col compasso la voluta et del capitello Jonico et d'ogni altra sorta [...] ritrovata
Francesco Marcolini, 1552
72
Serlio, Sebastiano
Il primo libro d'Architettura, di Sabastiano Serlio, Bolognese. Le premier livre d'Architecture de Sebastian Serlio, Bolognois, mis en langue Francoyse, par Iehan Martin, Secretaire de monseigneur le Reverendissime cardinal de Lenoncourt. A Paris. Avec privilege du roy, pour dix ans audict Sebastian, son Architecte de Fontainebleau
[Jean Barbé], 1545
73
Serlio, Sebastiano
Tutte le opere d'architettura
Francesco de' Franceschi senese, 1584 fac-similé : I sette libri dell'architettura, Biblioteca di architettura urbanistica teoria e storia, vol. 3, Bologne, A. Forni, 1987
74
Shelby, Lon R.
The geometrical knowledge of medieval master masons
Speculum 47 (1972) 359–421 ré-impression Lynn T. Courtenay ed., The Engineering of Medieval Cathedrals, Studies in the History of Civil Engineering, vol. 1, Aldershot, Ashgate, 1997
75
Shelby, Lon R. and Mark, Robert
Late Gothic Structural Design in the Instructions of Lorenz Lechler
Architecture 9 (1979) 113–132
76
Simi, Annalisa
Celerimensura e strumenti nei secoli XIII-XV
in Itinera mathematica. Studi in onore di Gino Arrighi per il suo 90 compleanno
(1996) 71–122
77
Simi, Annalisa
Problemi caratteristici della geometria pratica nei secoli XIV-XVI
in Scienze matematiche e insegnamento in epoca medioevale, Atti del convegno internazionale di studio, Chieti, 2-4 mai 1996
(1996) 153–199
78
Sternagel, Peter
Die artes mechanicae im Mittelalter, Begriffs- und Bedeutungsgeschichte bis zum Ende des 13. Jahrhunderts
in Münchner historische Studien, Abteilung mittelalterliche Geschichte
2 (1966)
79
Stifel, Michael
Arithmetica integra Authore Michaele Stifelio
imp. Johann Petreium, 1544
80
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
Euclide Megarense philosopho, solo introduttore delle scientie mathematice, diligentemente reassettato, et alla integrità ridotto per il degno professore de tal scientie Nicolo Tartalea, Brisciano, secondo le due tradottioni ; e per commune commodo utilita de latino in volgar tadotto ; con una ampla espositione dello istesso tradottore di nouo aggionta ; talmente chiara, che ogni mediocre ingegno, senza la notitia, ouer suffragio di alcun' altra scientia con facilita, sera capice à poterlo intendere
per Venturino Roffinelli ad instantia e requisitione de Guilielmo de Monferra, de Pietro di Facolo da Vinegia libraro, de Nicolo Tartalea Brisciano tradottore, 1543
81
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
Quesiti et inuentioni diverse de Nicolo Tartalea Brisciano
Venturino Ruffinelli, 1546
82
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
Quesiti et inuentioni diverse de Nicolo Tartalea Brisciano. Di novo restampati con una gionta al sesto libro nella quale si mostra duoi modi di ridur una citta inespugnabile
Nicolo di Bascarini, appresso l'autore, 1554
83
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
La terza parte del general trattato, de nvmeri et misvre, [...] nel qvale si dechiarano i primi principii, et la prima parte della geometria, con bellissimo, et facilissimo modo; cose vtilissime, et dilettevoli, per tvtte qvelle persone, che si dilettanno di sapere. Dimostrasi oltra di cio, la prattica del Misurare ciascuna cosa, con brieue, facile via
Curtio Troiano dei Nauò, 1560
84
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
La quarta parte del general trattato de' numeri et misure, di Nicolo Tartaglia, nella quale si riducono in numeri quasi la maggior parte delle figure, cosi superficiali, come corporee della geometria; oltre à ciò s'applicano alla materia, o si metteno in atto prattico. cose molto utile à tutte le qualità delle persone, et infinitamente desiderate de' studiosi delle diuine mathematice
Curtio Troiano dei Nauò, 1560
85
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
La quinta parte del general trattato de numeri et misure, di Nicolo Tartaglia; nella qvale si mostra il modo de essequire con il compasso, con la regha tutti li problemi geometrici di euclide et da altri philosophi, et con modi piu ispedienti, e brevi di quelli dati da esso Euclide, materia non men'utile che necessaria à Geometrici, Designatori, Perspettivi, Architettori, Ingegneri, Machinatori, si Naturali, come Mathematici
Curtio Troiano dei Nauò, 1560
86
Tartaglia, Niccolò (dit Fontana)
Euclide Megarense philosopho, solo introduttore delle scientie mathematiche: diligentemente reassettato, et alla integrità ridotto per [...] Nicolo Tartalea [...] e per commune commodo utilità di latino in volgar tradotto. Con una ampla espositione dello istesso tradottore di novo agionta [...]
Curtio Troiano dei Nauò, 1565
87
Vagnetti, Luigi
Il processo di maturazione di una scienza dell'arte : la teoria prospettica del Cinquecento
in La prospettiva rinascimentale : codificazioni e trasgressioni, atti del convegno internazionale di studi tenutosi al Castello Sforzesco, civiche raccolte d'arte di Milano, dall'11 al 15 ottobre del 1977 Firenze
(1980)
88
Vagnetti, Luigi
De naturali et artificiali perspectiva — bibliografia ragionata delle fonti teoriche e delle ricerche di storia della prospettiva ; contributo alla formazione della conoscenza di un'idea razionale, nei suoi sviluppi da Euclide a Gaspard Monge
Libreria Editrice Fiorentina, 1979
89
Valerio, Luca
Subtilium indagationum liber primus seu quadratura circuli aliorum curuilineorum
Francesco Zannetti, 1582
90
Valla, Giorgio
De expetendis et fugiendis rebus opus
in aedibus Aldi romani, impensa ac studio Joannis Petri Vallae filii, 1501
91
Vicente Maroto, M. Isabel and Esteban Piñeiro, M.
Aspectos de la ciencia aplicada en la España del siglo de oro
Europa artes gráficas, 1991
92
Vitruve, Marcus Pollio
Les dix livres d'architecture de Vitruve corrigez et traduits nouvellement en François, avec des Notes et des Figures
Jean Baptiste Coignard, 1673
93
Vitruve, Marcus Pollio
De l'architecture, texte établi, trad. et commenté par Philippe Fleury et al.
Les Belles Lettres, 1990
94
Von Schlosser, Julius
La littérature artistique, manuel des sources de l'histoire de l'art moderne
Flammarion, 1984 première édition Die Kunstliteratur, Vienne, Anton Schroll, 1924
95
Werner, Johannes
Libellus Joannis Verneri Norimbergensis super vigintiduobus elementis conicis. Eiusdem commentarius seu paraphrastica enarratio in undecim modos conficiendi eius problematis, quod cubi duplicatio dicitur. Eiusdem commentatio in Dionysodori problema, quo data sphaera sub data secat[ur] ratione, alius modus idem problema conficiendi ab eodem Joanne Vernero novissime compertus demonstratusque, eiusdem Ioannis, de motu octavae Sphaerae, tractatus duo. eiusdem summaria enarratio theoricae motus octavae sphaerae
Friederich Peypus, 1522
96
Zoubov, Vassili Pavlovitch
Vitruve et ses commentateurs du xvie siècle
in La sience au seizième siècle, colloque international de Royaumont, 1–4 juillet 1957
(1960) 67–90